Yanlış bir kararı sürdürmek zorunda mıyız?
Batık maliyet yanılgısı, bağlılıkta ısrar, farkındalık ve yeniden seçim yapma özgürlüğü üzerine bir rehberlik.
Yanlış Karar Vermek Değil, Yanlış Karardan Dönememek
Hayatınızdaki en büyük hata neydi?
Yanlış karar vermek mi?
Hayır.
Bence insanın yaptığı en büyük hata, yanlış karar vermesi değil, yanlış olduğunu gördüğü bir karardan dönememesidir.
İşte yıllarımızı kaybettiren şey de budur.
Bir ilişkiye, bir işe, bir şehre, bir hayale, bir ortaklığa devam ederiz.
Çünkü kendimize hep aynı şeyi söyleriz:
“Bu kadar geldim.”
“Bu kadar emek verdim.”
“Bu kadar yatırım yaptım.”
“Artık geri dönemem.”
Pilotların Hatırlattığı İlke: İniş Mecburi Değildir
Geçenlerde pilot bir arkadaşımla sohbet ediyorduk. Konuşma sırasında havacılıkta kullanılan çok etkileyici bir prensipten söz etti.
Every approach is a missed approach. Landing is optional.
Yani:
Her yaklaşma, aslında pas geçmeye hazırdır. İniş ise mecburi değildir.
Bu cümleyi duyduğumda çok etkilendim.
Çünkü bir uçağın piste yaklaşmasını izlediğinizde artık her şey bitmiş gibi görünür.
İniş takımları açılmıştır.
Uçak alçalmaktadır.
Pilot piste hizalanmıştır.
Dışarıdan bakan herkes şunu düşünür:
“Tamam, artık inecek.”
Ama pilot öyle düşünmez.
Pilot, son ana kadar tek bir soruya cevap arar:
“Koşullar hâlâ uygun mu?”
Rüzgâr değişmiş olabilir.
Görüş azalmış olabilir.
Pistte beklenmedik bir durum oluşmuş olabilir.
Ve eğer şartlar uygun değilse pilot yeniden yükselir.
Buna go-around, yani pas geçme denirmiş.
Ve ilginç olan şu:
Havacılıkta bu, başarısızlık olarak görülmüyor.
Tam tersine, doğru zamanda verilen güvenli bir karar ve pilotun yetkinliği olarak görülüyor.
Çünkü pilotun görevi uçağı ne pahasına olursa olsun yere indirmek değilmiş.
Pliotun, asıl görevi doğru kararı vermekmiş.
İşte o anda kendime şunu sordum:
Biz neden hayatta bunun tam tersini yapıyoruz?
Ve pilot arkadaşımla konuşurken, yıllar önce ekonomi ve finans dünyasında çalıştığım dönemlerden çok iyi bildiğim bir kavram aklıma geldi.
Batık Maliyet Yanılgısı ve Karara Artan Bağlılık
Sunk Cost Fallacy.
Türkçesiyle batık maliyet yanılgısı.
Bu, ekonomide çok önemli bir kavramdır.
Geçmişte bir şeye yatırdığınız para, zaman veya emek yüzünden, artık size fayda sağlamayan bir yatırımı sürdürmek anlamına gelir.
Finans dünyasında bunun örneklerini çok görürsünüz.
Bir yatırımcı düşünün.
Bir hisse senedini almış. Hisse değer kaybetmeye başlamış. Şirketin koşulları değişmiş, beklentiler bozulmuş.
Ama yatırımcı kağıtları elinden çıkarmıyor, satışa geçmiyor.
Çünkü şöyle düşünüyor:
“Bu kadar para kaybettim. Şimdi satarsam zararı kabul etmiş olacağım.”
Ve çoğu zaman daha fazla para yatırıyor.
Kaybını kurtarmaya çalışırken kaybını büyütüyor.
Geçmişteki Emek, Bugünkü Kararın Gerekçesi Olmalı mı?
Ekonomide burada çok önemli bir ayrım yaparız:
Geçmişte harcadığınız para geri gelmeyecek diye, geleceğinizi de aynı karara yatırmak zorunda değilsiniz.
Ve bununla bağlantılı başka bir kavram daha var.
Escalation of Commitment.
Türkçesi ile, bir karara bağlılığın giderek artması.
Bir kararın artık doğru olmadığını gösteren işaretler ortaya çıktıkça, geri çekilmek yerine o karara daha fazla yatırım yapmaya başlamak demektir.
Daha fazla para.
Daha fazla zaman.
Daha fazla enerji.
Daha fazla fedakârlık.
Sanki yeterince ısrar edersek, ilk kararımız sonunda doğruya dönüşecekmiş gibi hissederiz.
İşte pilot arkadaşımın anlattığı prensiple ekonomi bilgimin birleştiği yer tam burasıydı.
Bir Hedefe Bağlı Olmak ile Körü Körüne Bağlanmak Arasındaki Fark
Pilot, buraya kadar geldim diye inmez; ne kadar yol kat ettiğine değil, önündeki koşullara bakar.
Biz ise hayatımızda çoğu zaman geçmişte verdiğimiz emeği, bugünkü kararımızın gerekçesi hâline getiririz.
Bir ilişkiye yaklaşırken, bir işe, bir ortaklığa, bir hayale doğru ilerlerken neden inişi mecburiyet hâline getiriyoruz?
Neden başladığımız her şeyi bitirmek zorunda hissediyoruz?
Neden bir kararın arkasında durmayı, o kararı hiç değiştirmemekle karıştırıyoruz?
Bir ilişkiye on yıl vermişsiniz.
On yılın sonunda o ilişkinin artık size iyi gelmediğini görüyorsunuz.
Ama zihniniz hemen konuşmaya başlıyor:
“On yılımı verdim. Şimdi nasıl ayrılırım?”
Peki, on yıl vermiş olmanız, bir on yıl daha vermeniz gerektiği anlamına mı geliyor?
Yıllardır üzerinde çalıştığınız bir proje var.
Başladığınız günkü koşullar değişmiş. Siz değişmişsiniz. Dünya değişmiş.
Ama siz hâlâ aynı hedefe ulaşmaya çalışıyorsunuz.
Neden?
Çünkü bir zamanlar o hedefi kendinize seçtiniz.
Ve artık o hedeften vazgeçmeyi, kendinizden vazgeçmek gibi algılıyorsunuz.
İşte burada çok önemli bir ayrım var.
Bir hedefe bağlı olmakla, bir hedefe körü körüne bağlanmak aynı şey değildir.
Pilot piste yaklaşırken bütün hazırlığını yapıyor.
Hızını ayarlıyor, rotasını kontrol ediyor, koşulları değerlendiriyor.
Yani elinden gelenin en iyisini yapıyor.
Israr, Cesaret ve Kimliğimizi Koruma İhtiyacı
Ama bütün bu hazırlıklar, onu inmeye mecbur bırakmıyor.
Biz ise çoğu zaman hazırlığımızı bir garanti belgesi gibi görüyoruz.
“Çok çalıştım, olmak zorunda.”
“Çok sevdim, karşılığını almak zorundayım.”
“Çok bekledim, artık gelmek zorunda.”
Oysa, hayatın bizimle böyle bir sözleşmesi yok.
Bizim sorumluluğumuz hazırlanmak; sonucu zorlamak değil.
Ve burada ego devreye giriyor.
Ego başladığı işi tamamlamak istiyor.
Haklı çıkmak istiyor.
Başardığını göstermek istiyor.
İnsanlara, hatta kendimize, yanılmadığımızı kanıtlamak istiyoruz.
Bu yüzden de devam etmeyi cesaret, geri dönmeyi başarısızlık olarak görüyoruz.
Ama gerçekten öyle mi?
Her devam ediş cesaret midir?
Her vazgeçiş korkaklık mıdır?
Bence hayır.
Kimi zaman devam etmek, değişmekten korkmaktır.
Kimi zaman ısrar, kararlılık değil, körlüktür.
Kimi zaman da vazgeçemediğimiz şey bir insan, bir iş ya da bir hayal değildir.
O şeyin üzerinden kurduğumuz kimliğimizdir.
“Ben bu ilişkiyi yürüten insanım.”
“Ben başladığım işi bitiririm.”
“Ben verdiğim karardan dönmem.”
Ve bir noktadan sonra artık kendi mutluluğumuz için değil, bu kimliği korumak için mücadele etmeye başlarız.
Oysa insanın fikrini değiştirebilmesi, kararını yeniden değerlendirebilmesi çok büyük bir özgürlüktür.
Değişmek ve Yeniden Seçmek Bir Özgürlük Alanıdır
“Ben bunu seçmiştim ama artık seçmiyorum.”
Bu cümleyi kurabilmek çok değerlidir.
Çünkü hayat değişiyor.
Koşullar değişiyor.
Biz değişiyoruz.
Bir zamanlar doğru olan bir şey, bugün doğru olmayabilir.
Bir zamanlar çok istediğimiz bir hayat, bugün bize dar gelebilir.
Bir zamanlar ait olduğumuz bir yer, artık bizi taşımayabilir.
Ve bütün bunları fark etmek, hayatımızı yanlış yaşadığımız anlamına gelmez.
Yaşadığımızı, öğrendiğimizi, dönüştüğümüzü gösterir.
Ayrıca, bizi yanlış pistlere indiren en büyük korkulardan biri, başka bir fırsatımız olmayacağı düşüncesi.
“Bir daha böyle bir insan karşıma çıkmaz.”
“Bu son şansım.”
“Şimdi olmazsa hiçbir zaman olmaz.”
Pas Geçmek: Yeni Bir Yaklaşma ve Yeniden Başlama İmkânı
Zihin, hayatı tek denemelik bir sınava dönüştürür.
Ve biz yeniden başlayamamaktan o kadar korkuyoruz ki; önümüzdeki koşulları okumayı bırakıyoruz.
Artık piste bakmıyoruz.
İnmek zorunda olduğumuza inanıyoruz.
Oysa havacılıktaki bu prensibin bana hatırlattığı çok önemli bir şey var:
Pas geçmek, yolculuğun bitmesi değildir.
Yeniden yükselirsiniz.
Koşulları değerlendirirsiniz.
Başka bir yaklaşma açısı bulursunuz.
Daha uygun bir zamanı beklersiniz.
Gerekirse başka bir piste yönelirsiniz.
Hayatta da böyle.
Bir ilişkiden çıkmak, sevgiden vazgeçmek değildir.
Bir işi bırakmak, üretmekten vazgeçmek değildir.
Bir hayalin şeklini değiştirmek, hayal kurmayı bırakmak değildir.
Bir karardan dönmek, kendinize olan güveninizi kaybetmek değildir.
Hatta bence gerçek özgüven tam da burada başlıyor:
Kendi kararınızı değiştirebilecek kadar kendinize güvenebildiğiniz yerde.
Meditasyon ve Farkındalıkla Otomatik Pilottan Çıkmak
Meditasyonun, farkındalığın, zihni dindirmenin hayatımızdaki karşılığı da burada ortaya çıkıyor.
Çünkü zihnimiz sürekli geçmişteki kararlarımızı savunurken, farkındalık bizi içinde bulunduğumuz ana geri getiriyor.
Şu anda ne oluyor?
Ben ne hissediyorum?
Koşullar ne söylüyor?
Hâlâ gitmek istediğim yere mi gidiyorum?
Yoksa bir zamanlar verdiğim kararı sürdürmek için mi çabalıyorum?
İşte meditasyonda geliştirdiğimiz o gözlemleme becerisini hayatın içine taşımak tam olarak böyle bir şey.
Otomatik pilottan çıkabilmek.
Kendi hikâyemizin içine hapsolmadan, gerçekte ne olduğunu görebilmek.
Ve gerektiğinde yeniden yön seçebilmek.
Başarıyı Yeniden Tanımlamak: Her İnişi Tamamlamak Zorunda Değiliz
Şimdi size bir şey sormak istiyorum.
Hayatınızda şu anda hangi piste yaklaşmaya çalışıyorsunuz?
Bir ilişki mi?
Bir iş mi?
Bir şehir mi?
Bir hayal mi?
Yoksa yıllardır taşıdığınız, artık size ait olmayan bir kimlik mi?
Bir an için durun ve kendinize sorun:
“Ben gerçekten buraya inmek istiyor muyum?”
“Koşullar hâlâ uygun mu?”
“Bu karar bugünkü bana ait mi?”
“Yoksa bu kadar yaklaşmışken geri dönmeye cesaret edemediğim için mi devam ediyorum?”
Çünkü başarının tanımını da yeniden düşünmemiz gerekiyor.
Başarı her başladığımız işi bitirmek değildir.
Her hedefe ulaşmak değildir.
Her ilişkiyi sürdürmek değildir.
Her inişi tamamlamak değildir.
Başarı, uygun olmayan inişleri yapmamayı da bilmektir.
Hayatımızın en büyük hatası, hata yapmak olmayabilir.
Asıl hata, yanlış piste inmekte ısrar etmektir.
Bu düşüncenin en sevdiğim tarafı ise, bize yeniden seçme hakkımız olduğunu hatırlatması.
Bir zamanlar verdiğimiz kararların ömür boyu mahkûmu değiliz.
Bugün başka türlü düşünebiliriz
Başka türlü yaşayabiliriz.
Ve yeniden başlayabiliriz.
Özgür ve Yüksek Bir Hayat İçin İniş Mecburi Değildir
O yüzden hayatınızda bir şeye yaklaşırken elinizden gelenin en iyisini yapın.
Hazırlanın.
Emek verin.
Sevin.
Cesaret gösterin.
Ama bütün bunları yaparken kendinize geri dönme özgürlüğünü de tanıyın.
Çünkü hayat size tek bir yaklaşma hakkı vermez.
Ama hatalı bir iniş, size yıllar kaybettirebilir.
Ve bazen hayatınızda vereceğiniz en doğru karar, inmeye devam etmek değil, yeniden yükselmektir.
Gökyüzünü yeniden görmek.
Nerede olduğunuzu hatırlamak.
Kuş bakışı bakmak.
Ve kendi hayatınıza, kendi seçiminizle yeniden yaklaşmak.
O nedenle
Unutmayın, özgür ve yüksek bir hayat için iniş mecburi değildir.
Yeni Bir Seçim Yapma Özgürlüğü ve Güveni: Meditasyon 360
Geçmişte yaptığımız seçimlerde, tutunduğumuz kimliklerde ısrar etmek yerine, içinde bulunduğumuz koşulları yeniden gözlemleyebilmek…
Oto pilot tepkileri fark edip, gerçekte ne olduğunu görmek ve koşullarla uyumlu yeni bir yön belirleyebilmek, geliştirilebilen bir beceridir.
Bir seçimden dönmenin ve yeni bir seçim yapmanın mümkün olduğunu keşfetmek ise bizi özgürleştirir.
Hayata ve kendimize duyduğumuz güveni besler.
Özgür, özgün ve geniş bir hayat yaratmamıza alan açar.
Meditasyon 360’ta, bu beceriyi geliştirebilir ve yazımızda paylaştığımız tüm temaları pratik edip, hayatınıza taşıyabilirsiniz.
Detaylar için Meditasyon 360 Programı’na buradan ulaşabilirsiniz.
*Haftaya özel %15 indirim fırsatından faydalanmak için kupon kodunuzu şimdi alın.
Kaynak: Ezgi Sorman
Not: Bu yazı; “Haftanın Kılavuzu | İniş Mecburi Değil” başlıklı yayından derlenmiş olup, youtube kanalımızda yayınlanmıştır.
